Email this article 
Letusan Gunung Kelud 1901 & 1919: Dampak sosial ekonomi pada perkebunan kopi Alaskedawoeng di Regentschap Blitar
Abstract
Perkebunan kopi Alaskedawoeng terletak di Blitar pada lereng Kelud adalah maskapai pertanian yang lahir diera ekonomi liberal (1870-1900). Umumnya narasi eksploitasi kolonial menerapkan model sejarah sosial dan ekonomi, tulisan ini mengaksentuasikan penjelasan hibrida dari aras sejarah keluarga, sejarah ekonomi dan sejarah kebencanaan. Muaranya ialah menjelaskan perkebunan Alaskedawoeng (1889-1920) sebagai upaya membangun eksistensi keluarga Pierre Jacques Teding van Berkhout namun pupus akibat erupsi Gunung Kelud tahun 1919. Metode yang digunakan ialah metode kualitatif yang memanfaatkan pendekatan deskriptif analitis sedangkan teknik pengumpulan data memakai metode riset arsip. Hasil penelitian mengungkapkan bahwa motivasi Pieter Jacques merintis perkebunan kopi tidak semata pertimbangan ekonomis namun juga reputasi keluarga dan mobilitas sosial. Motivasi yang bisa dijelaskan dalam cara pandang aristokratisasi. Setelah dua kejadian erupsi menimpa, Perkebunan Alaskedawoeng berakhir dijual kepada perusahaan Handelvereeniging Amsterdam (HVA) pada 1920 selanjutnya digantikan komoditas agave (Agave sisalana).
Keywords
Full Text:
PDF (Bahasa Indonesia)References
Anderson, B. (2006). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism (Revised Edition). Verso.
Aprianto, T. C. (2016). Perjuangan Landreform Masyarakat Perkebunan: Partisipasi Politik, Klaim, dan Konflik Agraria di Jember (N. Salim, Ed.; First). STPN Press. https://www.pustakaagraria.or.id/2022/03/perjuangan-landreform-masyarakat.html
Augustine, D. L. (1994). Patricians and parvenus: wealth and high society in Wilhelmine Germany. (No Title).
Bakosurtanal. (2001a). Peta Rupabumi Digital Indonesia Blitar Lembar 1507-634. In Rupabumi Digital Indonesia. Badan Informasi Geospasial.
Bakosurtanal. (2001b). Peta Rupabumi Digital Indonesia Lembar 1508-321 Krisik. In Rupa Bumi Digital Indonesia. Badan Informasi Gespasial.
Boeke, J. H. (1953). Economics and Economic Policy of Dual Societies as Exemplified by Indonesia. In HD Tjeenk Willink & Zoon.
Boissevain. (1921, June 25). Beurs en Nijverheid Handelsvereeniging Amsterdam. Nieuwe Amsterdamsche Courant Algemeen Handelsblad, 94(30274), 1–10. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010654943:mpeg21:a0169
Breman, J. (1997). Menjinakkan sang kuli: Politik kolonial pada awal abad ke-20 (Taming the Coolie Beast). In Jakarta: Pustaka Utama Grafiti Dan Perwakilan KITLV.
Cahyono, M. D. (2012). Vulkano-Historis Kelud: Dinamika Hubungan Manusia–Gunung Api. Kalpataru, 21(2), 85–105.
Centraal Bureau voor Genealogie. (1904). Nederland’s Adelsboek. In J. C. Baron Creutz, P. C. B. van Treslong Prins, & V. W. E. B. F. F. Hoogland (Eds.), Gravenhage (seit 1903) (Vol. 28). van Stockum, W.P. https://archive.org/search?query=external-identifier%3A%22urn%3Aoclc%3Arecord%3A1049871635%22
Cote, J., Westerbeek, L., & Wachid, A. (2004). Recalling the Indies: Kebudayaan Kolonial dan Identitas Poskolonial (First). Syarikat Indonesia.
Damir-Geilsdorf, S., Lindner, U., Müller, G., Tappe, O., & Zeuske, M. (Eds.). (2016). Bonded Labour: Global and Comparative Perspectives (18th–21st Century) (First). transcript Verlag. https://www.transcript-verlag.de/shopMedia/openaccess/pdf/oa9783839437339.pdf
de Bussy. (1919, September 5). Oogsttaxaties en producties van rubberondernemingen op Java, Madoera, Sumatra, Borneo en Menado. De Indische Mercuur, 36, 1–700. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMUBL09:001033037:00006.
de Bussy. (1920, December 24). Financieele berichten en Verslagen Koffieornderneming Alas Kedawoeng. De Indische Mercuur, 52, 1–982. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMUBL09:001034054:00001
de Jonge, H. J. K. (1919, June 24). Blitar Nog steeds niet de Oude Toestand. Bataviaasch Nieuwsblad, 1–2. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB23:001846009:mpeg21:p00006
de Neve, R. G. (2003). Regenten, aristocratisering en genealogie. Virtus| Journal of Nobility Studies, 10, 125–150. https://virtusjournal.org/issue/view/4382
Departement van Binnenlandsch Bestuur. (1915). Lijst van 1914: I. Particuliere Ondernemingen in Nederlandsch-Indië op gronden door het Gouvernement Afgestaan in huur (voor Landbouwdoeleinden) en Erfpacht. Landsdrukkerij Weltevreden. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB02:100007800
Dienst der Belastingen in Ned.-Indië. (1924). Koffie: Eenige Bijzonderheden over Cultuur, Bereiding, Productie, Uitvoer en Handel: met een marktoverzicht over de jaren 1911-1923 (D. DIENST BELASTINGEN & I. NED.-INDIE, Eds.; First Edit). Landsdrukkerij Weltevreden. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB21:037223000
Elson, R. E. (1985). Javanese peasants and the colonial sugar industry. Impact and change in an East Java residency 1830-1940. Oxford University Press.
Fatah-Black, K., Lauret, L., & van den Tol, J. (2022). Serving the chain?: De Nederlandsche Bank and the last decades of slavery, 1814-1863 (P. Andrews, Ed.; Second). Leiden University Press. https://doi.org//10.24415/9789087283926
Fokker, A. A. (1919). Kitap-tjonto-soerat-soerat Melajoe (5de Druk). EJ Brill. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMUBL07:000001934
Furnivall, J. S., & Furnivall, J. S. (2010). Netherlands India: A study of plural economy. Cambridge University Press.
Gietman, C. (2019). Dutch gentleman genealogists and the end of the old order (1900-1945) (C. Gietman, Trans.). Virtus | Journal of Nobility Studies, 26, 170–184. https://doi.org/10.21827/5e02107791e6c
Hagen, J. (1917). Koffiecultuur (J. Dekker, Ed.; Second). H.D. Tjeenk Willink & Zoon. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB31:045515000
Hazewinkel, R. (1901, June 26). Binnenland. Nieuwsblad van het Noorden, 8. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010883476:mpeg21:p003
Kartodirdjo, S., & Suryo, D. (1991). Sejarah Perkebunan di Indonesia: Kajian Sosial-Ekonomi. In (No Title) (I). Aditya Media.
Kemmerling, G. L. L. (1921). De uitbarsting van den G. Keloet in den nacht van den 19den op den 20sten Mei 1919. In Vukanologische Mededeelingen No. 2. Landsdrukkerij Weltevreden. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB24:064356000
Keuls, Geboorte, 6-5-1889, Leiden. (1889, May 6). Stadsarchief van Leiden (1816-1929), Parts: 4754, Period:1889, Leiden, May 6, 1889, Geboorteakten 1889, record number 546. https://www.openarchieven.nl/elo:b80d4a65-add8-b6d0-3d81-22cdcd06873d
Koens, A. J. (1925). Eenvoudige Landhuishoudkunde (1ste ed.). Landsdrukkerij Weltevreden. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB31:027993000
Koning, J. F. L. (1919). De Kloetramp van 20 mei 1919: Met medewerking van de bestuursambtenaren uit het geteisterde gebied en van de militaire (First). Soerabaíasch Handelsblad en Drukkerijen. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB24:068541000
Kurkdjian, O. (1901). The crater of Gunung Kelud after the volcanic eruption of 1901 . wereldmuseum.nl. https://collectie.wereldmuseum.nl/#/query/93f9779e-cce3-4ecf-8a13-d904418451aa
Lievegoed. (1920, October 23). Openbare Verkooping. De Locomotief, 11. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB23:001674089:mpeg21:a00087
Mrazek, R. (2006). Engineers of Happy Land Perkembangan Teknologi dan Nasionalisme di Sebuah Koloni (Hermojo, Trans.). Yayasan Obor Indonesia.
Nauta, A. (2010). De uitbarsting van de Keloet in 1919:" Welk een schouwspel vertoonde zich aan aller oogen". Gea, 43(1), 21–23. https://natuurtijdschriften.nl/pub/442197
Nawiyanto, Nawiyanto, & Sasmita, N. (2019). The Eruption of Mount Kelud in 1919: Its Impact and Mitigation Efforts. Proceedings of the 1st International Conference on Social Sciences and Interdisciplinary Studies (ICSSIS 2018), 127–133. https://doi.org/10.2991/icssis-18.2019.25
Nihayatul, U., Supriyono, A., & Rinardi, H. (2017). The Eruption of Mount Kelud and It’s Impacts in Blitar 1919-1922. Indonesian Historical Studies, 1(1), 67–77. https://doi.org/10.14710/ihis.v1i1.1164
Niuwe Namlooze Vennotschappen . (1892, July 20). Nedelandsche Staatcourant, 1–12. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB08:000171947:mpeg21:p005
Ottolander, T. (1907). Verslag van de Onderlinge Tentoonstelling der Afdeeling Bergcultures der Vereeniging ter bevordering van Landbouw en Nijverheid Gehouden te Bondowoso op 8 en 9 November 1906. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB31:036186000
Rachim, D. (2002). Morfologi dan Klasifikasi Tanah. Jurusan Tanah. Fakultas Pertanian Institut Pertanian Bogor.
Ree, R. C. van. (1942). Technische Gegevens voor het Nijverheidsonderwijs. Bouwkunde en Schilderen (Eerste). Technische Boekhandel H. Stam. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB18C:060535000
Rijkmans, J. (1919, June 7). Oost-Indie De Uitbarsting van den Kloet. Nieuwe Tielsche Courant, 2. https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&miadt=0&mizig=304&mizk_alle=Nieuw Tielsche Courant 1919-06-07
Rückert, J., & Kerchman, F. W. M. (1930). 25 Jaren decentralisatie in Nederlandsch-Indië 1905–1930 (Eerste). G. Kolff & Co. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB18:007233000
Sasmita, N. (2022). Perkebunan dan Transportasi Eksploitasi: Pembangunan Jaringan Kereta Api menuju Blitar, 1884-1942. Historia, 5(2), 111–137. https://jurnal.unej.ac.id/index.php/JH
Setiawan, A. (2018). Perkebunan kopi di Blitar tahun 1874-1942. Universitas Airlangga.
Simpson, B. R. (2008). Economists with Guns: Authoritarian Development and US-Indonesian Relations, 1960-1968. Stanford University Press.
Staatsblad Afzondering van Geldmiddelen voor de Hoofdplaats Blitar uit de Algemeene Geldmiddelen van Nederlandsch-Indie. Instelling van een Gemeenteraad te Dier Plaatse, Pub. L. No. 150, Staatsblad Nederlandsch-Indie 1 (1906). https://peraturan.infoasn.id/staatsblad-1906-nomor-150
Teding van Berkhout, La Fontaine, Teding van Berkhout, Registratie 1913. (1913, May 15). Bevolkingsregister gemeente Den Haag, ’s-Gravenhage, archive 0354-01, inventory number 1706. https://www.openarchieven.nl./hga:D1BA3952-887F-4692-BB3E-7DE36292C811
Tersteeg, J. H. (1889, September 4). Nederlandsch-Indië. Java Bode Nieuws-,Handels- en Advertentieblad voor Nederlandsch-Indië., 2.
Topographisch Bureau (Batavia). (1893). [Ngoenoet], D G 10,48. https://digitalcollections.universiteitleiden.nl. http://hdl.handle.net/1887.1/item:867423
Unknown. (1901, May 27). De Uitbarsting van den Kloet. Dordrechtsche Courant, 11. https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&miadt=0&mizig=304&mizk_alle=Dordrechtsche Courant 1901-05-27
unknown. (1919, April 25). Landhuis op de onderneming (?) Alas Kedawoeng na een uitbarsting van de vulkaan Gunung Kelud. http://collectie.were-ldculturen.nl/?query=search=*=TM-10023847
US Army Maps Service. (1942). Goenoeng Keloed-West. Army Maps Service I. https://ubl.webattach.nl/cgibin/iipview?krtid=2148&name=05268339.JPG&marklat=7.9978&marklon=112.2194&sid=u7qrw88348619&seq=2&serie=1〈=1&ssid=&resstrt=0&svid=958210&dispx=1366&dispy=633#focus
Utrecht Archief Burgerlijke Stand Overlijden Teding van Berkhout . (1946, February 22). Burgerlijke Stand van de gemeenten in de provincie Utrecht 1943-1950, Zeist, 22-02-1946,-, reccord number 92. https://openarchieven.nl/hua:D5C529D6-F77B-48F5-A9E5-E9B8CC30697A
van der Schalk, Etty, van der Schalk, Registratie, 1913, s-Gravenhage. (1913). Bevolkingsregister gemeente Den Haag, ’s-Gravenhage, archive 0354-01, inventory number 1518, 1913. https://openarchieven.nl/hga:630B28CB-C492-4D2F-A012-277A1E39F9B8
van Lennep, H. H. T. (1907). Mededeelingen omtrent de Coffea Robusta Voordracht Gehouden door H.H.T van Lennep. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB31:037379000
van Treslong Prins, P. C. B. (1938). Genealogische en Heraldische Gedenkwaardigheden Betreffende Europeanen op Java (First). Koninklijke Drukkerij de Unie. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB18:028375000
Ventresca, M. J., & Mohr, J. W. (2017). Archival Research Methods. In J. Baum (Ed.), The Blackwell Companion to Organizations (pp. 805–828). Wiley. https://doi.org/10.1002/9781405164061.ch35
Wormser, C. W. (1928). Bergenweelde. In (No Title) (Tweede Dru). N.V. Mij. Vorkink. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB18C:022059000
Wybrands, K. (1915, December 23). Advertentien. Het Nieuws van den Dag voor Nederlandsch Indie, 1–12. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010168¬857:mpeg21:p009
Zaennudin, A., Primulyana, S., & Siregar, D. (2013). Letusan Gunung Kelud pada 690±110 tahun yang lalu merupakan letusan yang sangat dahsyat dan sangat berdampak pada Kerajaan Majapahit. Jurnal Lingkungan dan Bencana Geologi, 4(2), 117–133.
Zaiyardam, Z. (2010). Budaya Konflik dan Jaringan Kekerasan: Pendekatan Penyelesaian Berdasarkan Kearifan Lokal Minangkabau (F. I. Harjanti & E. Susanto, Eds.; I). InsistPress.
Zentgraaff, H. C. (1920). Bij het Scheiden der Kedirische. Soerabaiasch Handelsblad, 29. https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB31:035967000
DOI: http://dx.doi.org/10.17977/um020v19i12025p98-115
Refbacks
- There are currently no refbacks.
Copyright (c) 2025 Sejarah dan Budaya: Jurnal Sejarah, Budaya, dan Pengajarannya
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.
Editorial office:
History Department, Faculty of Social Science,
Universitas Negeri Malang
Jl. Semarang No.5 Kota Malang 65145,
Phone. (0341) 551312,
email: [email protected]
Website: http://journal2.um.ac.id/index.php/sejarah-dan-budaya
P-ISSN 1979-9993
E-ISSN 2503-1147
This work is licensed under a CC BY SA 4.0.