Poros Relasi Komoditas: Makelar dalam Perubahan Sosial-Agraris Petambak Ikan Bangil, Akhir Abad 19

Muhammad Novel; Arif Akhyat

doi:10.17977/um081v6i42026p237-249

Poros Relasi Komoditas: Makelar dalam Perubahan Sosial-Agraris Petambak Ikan Bangil, Akhir Abad 19

Muhammad Novel, Arif Akhyat

Abstract

Tambak ikan merupakan sumber pendapatan penting bagi penduduk perdesaan pesisir Bangil selama abad 19. Namun ekstraksi wilayah pedalaman menyebabkan intensifikasi erosi yang menumpuk aluvial sehingga terjadi pendangkalan tambak. Reproduksi petambak terganggu karena memerlukan waktu dan modal lebih untuk mengeruk lumpur. Kepala desa dan makelar ikan memandang situasi sulit petambak sebagai kesempatan ekonomi selaku perantara modal. Metode sejarah dengan pendekatan sejarah komoditas diterapkan dalam merekonstruksi proses perubahan struktur sosial-agraris komunitas tambak ikan Bangil. Respon rasional berupa perilaku adaptif serta tindakan untuk bertahan petambak dengan cara meminjam modal uang melalui pengagunan lahan, justru mendorong trend komodifikasi lahan. Kepala desa dan makelar ikan sebagai makelar tambak berperan sebagai poros dalam proses pergeseran makna lahan dalam komunitas petambak ikan dan mengubah struktur kepemilikan tambak di perdesaan pesisir Bangil.

Keywords

Village head; Makelar Ikan; Fish Farmer; intermediaries

Full Text:

PDF

References

Boomgaard, P. (2011). Long-Term Changes in Land-Tenure Arrangements in Pre-Modern and Early-Modern Southeast Asia: An Introduction. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 54(4), 447–454.

Breman, J. (1982). The village on java and the early‐colonial state. The Journal of Peasant Studies, 9(4), 189–240.

Dewey, A. G. (1962). Trade and Social Control in Java. The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, 92(2), 177–190. https://doi.org/10.2307/2844257

Elson, R. E. (1984). Javanese Peasants and The Colonial Sugar Industry; Impact and Change in an East Java Residency, 1830-1940. Oxford University Press.

Fokkens, F. (1901). Eindresumé van het bij besluit van den Gouverneur-Generaal van Nederlandsch-Indië van 24 Juli 1888 n°. 8 bevolen (Gemeentelijke Diensten). Jav. Boekh. en Drukkerij Rijswijk.

Hasselman, C. J. (1905). Eindverslag over het onderzoek naar den druk der dessadiensten op Java en Madoera. Landsdrukkerij.

Houben, V. J. H. (2002). Java in the 19th century: Consolidation of a territorial state. In H. W. Dick, V. J. H. Houben, J. T. Lindblad, & T. K. Wie (Eds.), The Emergence of a National Economy: An Economic History of Indonesia, 1800—2000. Asian Studies Association of Australia in association with Allen & Unwin ; University of Hawai’i Press.

Hüsken, F. (1998). Masyarakat desa dalam perubahan zaman: Sejarah diferensiasi sosial di Jawa 1830-1980. Grasindo.

Mindere Welvaart Onderzoek Comissie. (1905). Samentrekking Van De Afdeelingsverslagen Over de Uitkomsten Der Onderzoekingen Naar De Vischteelt En Visscherij In De Residentie Pasoeroean (Onderzoek Naar De Mindere Welvaart Der Inlandsche Bevolking Op Java En Madoera). Landsdrukkerij.

Mindere Welvaart Onderzoek Comissie. (1908). Samentrekking van de afdeelingsverslagen over de uitkomsten der onderzoekingen naar de economie van de desa in de Residentie Pasoeroean (Onderzoek Naar De Mindere Welvaart Der Inlandsche Bevolking Op Java En Madoera).

Niel, R. van. (1984). Munculnya elit modern Indonesia. Dunia Pustaka Jaya.

Oost Java, Bangil. (Van onzen Lawangschen correspondent), Zoutwater-vischvijvers. (1932, April 6). De Indische Courant, 9.

Pincus, J. (1996). Class, Power and Agrarian Change: Land and Labour in Rural West Java. Palgrave Macmillan UK.

Popkin, S. L. (2020). The Rational Peasant: The Political Economy of Rural Society in Vietnam (Reprint 2020). University of California Press.

Reijntjes, E. J. (1926). Mededeelingen van de Afdeeling Landbouw, no.10 de vischteelt in zoutwatervischvijver. Landsdrukkerij.

Scott, J. C. (1983). Moral Ekonomi Petani: Pergolakan dan Subsistensi di Asia Tenggara (H. Basari, Trans.). LP3ES.

Staatsblad Van Nederlandsch-Indië, Pub. L. No. Pasal 5, No. 30. Belastingen. Vischvijvers. Voorloopige regeling van de heffing der belasting op de vischvijvers op Java en Madoera (1893).

Surat Residen Pasuruan, No 3613/33. (1888, July 10). ANRI.

van Spall, P. W. A. (1865). Onderzoek omtrent het aanleggen van zout- en zoetwater visch-vijvers op Java. Tijdschrift Voor Nijverheid En Landbouw In Nederlandsch-Indië Uitgegeven Door de Nederlandsch-Indische Maatschappij van Nijverheid En Landbouw, Deel XI. W. Oglivie.

van Vollenhoven, C. (1914). Pandecten van het adatrecht (Vol. 1). J.H. De Bussy.

Vickers, A. (2019). The pearl rush in Aru, 1916; A case study in writing commodity history in Southeast Asia. Wacana, 20(3), 457. https://doi.org/10.17510/wacana.v20i3.801

DOI: http://dx.doi.org/10.17977/um081v6i42026p237-249